Sonradan Kontrol uygulamaları, gümrük idaresine beyanda bulunan yükümlüye güven esasına dayanmaktadır. Yükümlüsüne güvenen gümrük idaresi; yükümlünün doğru beyanda bulunacağını kabul ederek, eşyanın kontrolünü eşyalar gümrükte iken gerçekleştirmemektedir. Sonradan Kontrol; daha sonra, Gümrük ve Ticaret Bakanlığınca görev verilecek Gümrük ve Ticaret Müfettişleri vasıtasıyla kontrole tabi olacakların işyerlerinde kontrol edilmesi şeklinde cereyan etmektedir.

Sonradan Kontrol uygulamasına geçilmesi demek, gümrükte artık hiç kontrol yapılmayacağı anlamına gelmemektedir. Belirli risk kriterlerine göre eşyanın gümrükte kontrolüne de devam edilmektedir.

Sonradan Kontrol; tüzel kişi ve kurumların gerçekleştirdiği gümrük işlemlerinin denetimlerini, işlemlerden sonra kendi işyerlerinde yapılmasına imkân vermektedir. Sonradan Kontrol Sistemi; Türkiye’de gümrüklerin daha çağdaş ve etkin denetimini gerçekleştirmenin yolunu açmıştır. Bu sistem ile artık gümrük kontrolleri, gümrük kapılarında değil gerçek ve tüzel kişilerin kendi işyerlerinde yapılmaktadır.

Sonradan Kontrol, gümrük idaresinin iş yükünün azaltılması ve etkin denetimin sağlanması hedefine varmada; yasal, teknik ve personel altyapısının hazırlanmasını müteakip, modern ve çağdaş bir gümrük idaresine yavaş yavaş geçmenin bir aşamasını da oluşturmaktadır.

SONRADAN KONTROL’ÜN HEDEFİ NEDİR?

Gümrük idaresinin hedefi; Türkiye’yi ticaretin en kolay yapıldığı bir ülke haline getirmektedir. Bu doğrultuda tüm bürokratik prosedürler ortadan kaldırılmaktadır. Aynı zamanda Türkiye’yi ticaretin en güvenli yapıldığı bir ülke haline getirebilmek için gümrüklerimiz modernize edilmektedir. 2012 yılı itibariyle tüm gümrük kapılarımız elektronik ortama taşınacaktır. Ayrıca gümrüklerde ‘tek pencere’ uygulamasına geçilecektir. Bu sayede tüm işlemlerin tek bir kapıda yapılması hedeflenmektedir. E-beyanname uygulamasına geçilmesiyle birlikte yükümlüler; gümrük idaresine gitmeden, evrak götürmeden, bilişim ortamında beyanda bulunacak ve bu beyanları gümrük idaresince bilişim ortamında denetlenecektir.

Bu çerçevede; gümrüklerde işlemler hızla yapılırken, gümrük idaresince istenilen tek şey yükümlülerin idareye doğru beyanda bulunmalarıdır. Beyanların doğru yapılıp yapılmadığının kontrolü de “Sonradan Kontrol” ile sağlanmaktadır.

SONRADAN KONTROL UYGULAMALARI

Özellikle de “Sonradan Kontrol ve Risk Analizleri” hem gümrük idareleri, hem yükümlüler,  hem de gümrük müşavirleri açısından son derece önemli bir yeniliktir. Gümrük işlemlerinin basitleştirilmesi ve buna paralel işlem hızının artırılması için “Sonradan Kontrol ve Riskli İşlemlerin Kontrolü Yönetmeliği” 2009 yılından itibaren hayata geçirilmiştir. Bu düzenleme ile gümrüklerde esasa ilişkin ciddi yapı değişikliği olmuştur. Nitekim Gümrük Kanunu’nun öngördüğü yeni uygulamada ithalatçıların mal beyanlarını elektronik ortamda vermesi söz konusudur. Bu öyle bir gidiş ki, kısa bir süre sonra gümrükte muayene ihtiyacı azalacaktır. Elektronik ortamda beyanları verilen ithal malları, diğer eşya veya işlem yapan kişiler risk değerlendirmesine göre sonradan kontrol edilecektir.

Sonradan Kontrol ile ilgili mevzuat hükümlerinde öngörülen hususların kontrolleri gümrük işlemleri tamamlandıktan sonra firmaların adreslerinde gerçekleştirilmektedir. Sonradan Kontrol Sistemi ile getirilen yenilik, dış ticaret firmalarının faaliyet adreslerinde hem gümrük hem de mali hesap düzeninin mukayese edilerek yapılmasıdır. Sonradan Kontrol; gümrük işlemlerini ve bu işlemler ile bağlantılı diğer hesap, kayıt ve belgelerin kontrolünü de kapsamaktadır.

Sonradan Kontrol’ün ana fikri; gümrük işlemlerinin olabildiğince basitleştirilmesi ve buna paralel olarak işlem hızının artırılması, rasyonel risk analizlerine dayalı tespit oluna risk kriterlerine tabi firmaların işlemlerinin yerinde kontrolüdür. Sonradan Kontrol; sadece usulsüzlükleri ve hatalı işlemleri yakalamaya odaklı bir uygulama değildir. Bu denetim sistemi ile aynı zamanda Sonradan Kontrol’e tabi tutulanlara rehberlik sağlanmakta ve yol gösterilmektedir.

Gümrük ve Ticaret Müfettişlerince sonradan kontrole başlanılmadan 15 günden az olmamak üzere firmalara tebligat yapılmaktadır. Sonradan Kontrol’ün bir başka özelliği de, her an kontrol edilebilir anlayışının olmasıdır. Tebligatta bulunmadan da yapılabileceği durumlar da söz konusudur. Özellikle firmalarımızın ve gümrük müşavirlerinin rutin kontrolleri dışında da bu tip kontroller her an olabilir. Ayrıca Sonradan Kontrol dışında ani kontrollerin de yapılması mümkündür. Dolayısıyla da, dış ticarete taraf olan firmaların ve gümrük müşavirlerinin bundan sonra daha özenle mevzuata uygun işlemler gerçekleştirmesi büyük önem arz etmektedir.

SONRADAN KONTROL’ÜN MALÎ SONUÇLARI

Kaldı ki, Sonradan Kontrol kapsamında 2009 yılında denetlenen firmaların tüm işlem gören beyannamelerinin yüzde 19’u denetlenmiştir. 2010’da bu oran yüzde 13, 2011’de de yüzde 10 olarak gerçekleşmiştir. 2012 yılı itibariyle de 400 firmanın denetime alınacağı ve şimdilerde de Gümrük ve Ticaret Müfettişlerinin bunun hazırlığında olunduğu bilinmektedir.

Değer itibariyle bakıldığında; 2009’da yüzde 15’i, 2010’da yüzde 17’si ve 2011’de de yüzde 19’u Sonradan Kontrol kapsamında denetlenen firmaların değer itibariyle büyüklüğünü oluşturmaktadır. 2009’da 370 şirket denetime alınmış ve bu kapsamda yaklaşık 110 milyon TL ek tahakkuk çıkarılmıştır. 2010’da da 277 şirket denetlenmiştir. Bunda da 28 milyon TL ek tahakkuk çıkarılmıştır. Ek tahakkukların dağılımına bakıldığında ise en büyük payın Katma Değer Vergisi itibariyle tespit edildiği görülmektedir. Ardından sırasıyla Anti-Damping, Özel Tüketim Vergisi ve Gümrük Vergisi gelmektedir.  Tabii ki tahakkukların tahsilâta dönüşme oranları da önem kazanmaktadır.

Vergi tahakkukunu gerektiren konuların ağırlıklı olduğu Sonradan Kontrol işlemlerinin yüzde 65’i İstanbul Gümrük ve Ticaret Bölge Müdürlüğü’nde cereyan etmektedir. Türkiye’nin kalan diğer Gümrük ve Ticaret Bölge Müdürlüklerinde cereyan eden Sonradan Kontrol işlemleri de yüzde 35’lik bir rakama tekabül etmektedir.

Son yıllarda, Sonradan Kontrol;  Gümrük ve Ticaret Müfettişliği mesleğinin itibarını artıracak bir müessese olarak dikkat çekmektedir. Dolayısıyla da 2012 yılında ‘Sonradan Kontrol’e tabi olacak ithalatçı ve ihracatçı firma yöneticilerinin ve gümrük müşavirlerinin ilgili yasalarda öngörülen müeyyideler ile muhatap olmamaları için yürürlükte bulunan Gümrük ve Dış Ticaret Mevzuatı’na uygun işlem tesis etmeleri önem arz etmektedir.